ΠHangi Dilde?
Herkesin hayatında bir “ne bu şimdi?” anı vardır ya… İşte ben de tam o anda, aklımda bir sürü soruyla birlikte bir tabelada gördüm: Œ. Evet, doğru duydunuz, Œ. O harf var ya, bir tane yuvarlak, bir tane dikey çizgi, bir de birleşen kıvrımlar… O tam anlamıyla ne oluyor? “Ben niye bir dilde, hiçbir zaman duymadım, kullanmadım, hiç görmedim?” diye düşünmeden edemedim.
Tabii, bu soruya bakarken bir yandan da içimdeki esprili taraf devreye girmeye başlıyor. “Hadi ya, sadece bir harf!” diyorum kendi kendime. Ama gelin görün ki, hemen ardından içimdeki fazla düşünen taraf sesini yükseltiyor: “Haa, ama bir şey var burada. Bu harf neden var? Neden var?” Hadi gelin, hem biraz gülelim hem de aklımızdaki bu karışıklığı çözelim.
Herkesin Tanıdığı O An: Harf Krizi
Bunu yaşadım, eminim siz de yaşadınız. Bir yerde, bir konuşmada, bir dergide, TV programında ya da en basiti, yolda yürürken önünüzdeki tabelada -tabii ki, İzmir’deyseniz, orası muhakkak turist dolu oluyordur- bir harf gördünüz ve kafanızı kaşıyıp “Bu da ne şimdi?” dediniz. İşte tam bu noktada Œ harfi devreye giriyor. Hangi dilde kullanılır bu harf, neden bu kadar zor okunur, ne işe yarar? Şimdi size bunun yanıtlarını vereceğim, ama önce bir bakış açımda şunları göz önünde bulundurmalısınız:
1. İçimdeki esprili taraf: “Yağmur yağıyor, tren geçiyor, ‘Œ’ harfi mi geliyor?”
2. İçimdeki fazla düşünen taraf: “Yok ya, bu harf bir kültürün izidir. Bu, tarihsel bir iz bırakıyor. Bu harf aslında Fransızca’dır.”
Œ Hangi Dilde Kullanılır?
Şimdi, tam karşınızda elinde bir fincan kahveyle, biraz ironi yapmaya çalışan biri gibi görünen ben, aslında ciddi bir şey söyleyeceğim: Œ, Fransızca’da kullanılan bir harftir. Yani, her ne kadar “bunu kim kullanıyor ya?” diye geçirdiyseniz aklınızdan, aslında Avrupa’dan gelen ve tarihi uzun bir geçmişe sahip bir harf olduğunu bilmeniz gerekiyor.
Bu harf, œ (küçük haliyle) birleştirilmiş iki harfin birleşiminden oluşuyor: O ve E. Fransa’daki kelimelerde sıkça görülür. Örneğin; œuvre (eser) veya cœur (kalp) gibi kelimelerde bu harfi kullanıyoruz. Hani birine “gözlüğünü tak” dersiniz ya, o an gözlük takmayan kişi “ya bir şey var, takamam” gibisinden bir cevap verir, işte bu harf de tam öyle: “Ben de buradayım, ama herkes beni görmüyor.”
Fransızca’da Œ Kullanımı: Bunu Biliyordunuz Mu?
Bir arkadaşım var, adı Ahmet. Kendisi Fransızca öğretmeni. Bir gün “Fransızca öğrenmeye başladım” diyorum, o da “Başlamadın, başladın!” diyor. “Evet,” diyorum, “ama işte o harfler falan var ya, Œ, Ç, Ş…” Ahmet böyle ciddi ciddi bana bakıyor: “Hepsi var, ama en çok şunu bilmelisin: Eğer Fransızca’da ‘œ’ harfini görüyorsan, Fransızca’dasın demektir.” Hadi bakalım, kulağa ne kadar kolay geliyor ama bu işin teknik kısmı da var tabii.
Fransızca’da bu harf aslında çoğu zaman O ve E harflerinin birleşimi olarak okunuyor. Ancak Fransızca öğrenmeye çalışırken, her seferinde, bu harfin varlığıyla baş etmek bir hayli karmaşık olabilir. “Fransızca kolaydır” diye duydum, ama benim için öyle değildi. Bir harf yüzünden bir ömür geçirebiliriz.
Türkçe’de Œ: Kimse Bunu Kullanıyor Mu?
Türkçede ise işler karışıyor. Düşünün, bir dilde hiç bulunmayan bir harf Türkçeye nasıl yerleşebilir ki? İşte burada Œ harfi bizim dilde kullanıma pek girmiyor. Bir zamanlar, belki “Aa, şu harf çok havalı, biz de kullanalım” diyen birileri olmuş olabilir. Ama sonuçta, biz de o harfi günlük dilde neredeyse hiç kullanmıyoruz. “İyi ki de kullanmıyoruz!” diyebilirsiniz, çünkü bunu telaffuz etmek bile zor!
Ama bir yandan da, Türkçe’nin aslında ne kadar zengin bir dil olduğunu düşünüyorum. Her harfin yerli yerinde kullanılması bile bir tür tasarım gibi. Hele de dili doğru kullanma konusunda biraz kafa yoruyorsanız, Türkçenin ne kadar işlevsel ve güzel olduğunu anlıyorsunuz.
Sonuç: Hangi Dil Olursa Olsun, Harflerin Gücü
Sonunda Œ harfi ve onun arkasındaki dilsel anlamlar bana gösterdi ki, her dilin, her harfin bir yeri var. Œ, Fransızca’nın bir parçası olabilir, ama Türkçede, günlük dilde yer bulamasa da bir anlam taşıyor. Kimi zaman yaşamın içinde gözümüze takılan, “Hadi ya, bu da ne?” diye düşündüğümüz küçük şeyler, bazen derin anlamlar taşıyabiliyor.
Belki de bir gün biz de bu harfi dilimize adapte ederiz. Kim bilir? Ama şimdilik, “Œ hangi dilde?” sorusunun cevabını verirken, Fransızca’yı öğrenmek isteyen birinin gözünden bir dünya açılmış gibi hissediyorum.