Karapapaklar Alevi mi? Kimlik, İnanç ve Toplumsal Adalet Üzerine Bir Yolculuk
Bazı sorular, sadece bir kimlik meselesi değildir; tarih, kültür, toplumsal hafıza ve adalet arayışının iç içe geçtiği daha derin bir tartışmanın kapısını aralar. “Karapapaklar Alevi mi?” sorusu da bunlardan biri. Yalnızca bir mezhep veya inanç grubunu tanımlamaktan öte, bir topluluğun kendisini nasıl gördüğü, nasıl temsil edildiği ve toplumun onu nasıl algıladığıyla ilgilidir. Bu yazıda konuyu sadece tarihsel ve inançsal boyutuyla değil; toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet merceğinden de değerlendireceğiz.
—
Kimdir Bu Karapapaklar? Kısa Bir Tarihsel Arka Plan
Karapapaklar, tarih sahnesine Kafkasya’nın kuzeyinden, özellikle Gürcistan ve Azerbaycan sınırları civarından çıkan Türk kökenli bir halk olarak bilinir. “Terekeme” olarak da anılan bu topluluk, Osmanlı’dan İran’a, Kafkasya’dan Anadolu’ya kadar geniş bir coğrafyada göçlerle varlık göstermiştir. İsimlerini de geleneksel siyah kalpaklarından (kara papak) alırlar.
Fakat tarihleri kadar kimlikleri de çok katmanlıdır. Karapapaklar içinde Sünni, Şii ve Alevi inanç biçimlerini benimseyen alt gruplar bulunur. Yani tek bir inançla tanımlanamayacak kadar çeşitli ve çok sesli bir toplulukturlar. Bu da aslında sorunun kendisini daha anlamlı kılar: “Karapapaklar Alevi mi?” sorusunun tek bir cevabı yoktur çünkü onlar sadece bir inançtan ibaret değildir.
—
Erkeklerin Analitik Yaklaşımı: Tarih, Mezhep ve Kategoriler
Erkeklerin çözüm odaklı ve analitik bakış açısından bakıldığında, mesele çoğu zaman tarihsel ve sistematik bir çerçevede ele alınır. Bu perspektife göre:
Karapapaklar tarih boyunca farklı dönemlerde farklı inanç sistemleriyle etkileşime girmiştir.
19. yüzyılda Osmanlı topraklarına göç ettiklerinde çoğunlukla Sünni-Hanefi olarak tanımlansalar da, özellikle Azerbaycan ve İran coğrafyasında Şii ve Alevi unsurlar etkili olmuştur.
Bugün Türkiye’de yaşayan bazı Karapapak topluluklarında Alevi-Bektaşi geleneğine ait ritüel ve inanışlara rastlamak mümkündür.
Bu yaklaşım, meseleyi “hangi gruplar Alevi’dir, hangileri değildir?” gibi daha net kategorilerle çözmeye çalışır. Ancak bu yöntem, kimliklerin sabit değil, tarihsel ve sosyal süreçlerle şekillendiğini gözden kaçırabilir.
—
Kadınların Empatik Yaklaşımı: Kimlik, Aidiyet ve Toplumsal Etki
Kadınların empati odaklı ve ilişkisel yaklaşımında mesele farklı bir boyuta taşınır: Karapapakların “Alevi mi değil mi?” tartışmasından çok, bu kimliklerin nasıl yaşandığı, bireylerin toplumsal kabul ve dışlanma deneyimlerinde nasıl rol oynadığı önemlidir.
Bir Karapapak kadınının gözünden bakıldığında mesele belki de şöyledir:
İnanç, bir etiket değil; aidiyet ve görünürlük mücadelesidir.
Alevi kimliği taşıyan bir Karapapak kadın, toplumda hem etnik hem mezhepsel kimliği nedeniyle çifte görünmezliğe maruz kalabilir.
Bu kimlikler, topluluk içinde dayanışma ağlarının nasıl kurulduğunu, kadınların seslerini nasıl yükselttiğini doğrudan etkiler.
Bu yaklaşım bize şunu hatırlatır: Kimlik tartışmaları sadece tarihsel doğrularla değil, yaşanan deneyimlerle de şekillenir. Bir topluluğu anlamak için onu yaşayanların hikâyelerini dinlemek gerekir.
—
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifi: Tek Doğru Yok
Karapapaklar örneği, aslında çok daha geniş bir meseleyi temsil ediyor: kimliklerin çok katmanlı doğasını.
Bugün sosyal adalet mücadelesi, “kimliklerin saf ve değişmez” olduğu fikrini reddeder. Bir topluluk hem Türk olabilir, hem Kafkasyalı; hem Sünni olabilir, hem Alevi. Tıpkı bir bireyin hem kadın, hem göçmen, hem de Alevi olabileceği gibi…
Bu çeşitlilik, kimlik tartışmalarını zenginleştirir ve bize bir uyarı yapar: İnsanları etiketlerle sabitlemek, onların tarihlerini ve deneyimlerini silikleştirmek anlamına gelir. Karapapakların kimliği de bu yüzden “ya Alevi ya değil” gibi siyah-beyaz bir soruya sığmaz.
—
Birlikte Düşünmek İçin Sorular
Kimlikleri sadece mezhepler üzerinden tanımlamak, bir topluluğun çeşitliliğini göz ardı etmek değil midir?
Karapapak kadınların ve erkeklerin bu kimlik tartışmalarında yaşadıkları deneyimler farklı mıdır?
Toplum olarak bir grubun kendini nasıl tanımladığına ne kadar saygı duyuyoruz?
—
Sonuç: Kimlik Bir Etiket Değil, Bir Yolculuktur
“Karapapaklar Alevi mi?” sorusuna tek bir yanıt yok. Bazıları evet, bazıları hayır, bazıları ise “biz hem öyleyiz hem de değiliz” diyecektir. Çünkü kimlik, sabit bir kutu değil; tarih, coğrafya, kültür ve kişisel deneyimlerin birlikte yazdığı uzun bir hikâyedir.
Bu yazıyı okuduktan sonra belki siz de kimliklere tek boyutlu bakmaktan vazgeçer, çeşitliliğin zenginliğini daha çok fark edersiniz. Belki de en doğru cevap, her topluluğun kendi sesine kulak vermekten geçer.
Peki siz ne düşünüyorsunuz? Karapapak kimliği size ne ifade ediyor? Yorumlarda buluşalım ve bu çok sesli hikâyeyi birlikte büyütelim.